47.000 Kişilik Meta-Analiz: FTO Geni Taşıyanlar Egzersizle Gerçekten Daha Zor mu Kilo Veriyor?

FTO geni, bugüne kadar obeziteyle ilişkisi en çok araştırılan gen olma özelliğini koruyor; bilim yazınında zaman zaman "şişmanlık geni" olarak da anılıyor. Genin belirli varyantlarını (rs9939609, rs1421085, rs8050136 gibi) taşıyan bireylerde obezite riskinin, taşımayanlara kıyasla yüzde 25 ila 54 arasında daha yüksek olduğu, yıllar içinde onlarca çalışmayı bir araya getiren geniş çaplı meta-analizlerle defalarca gösterildi. Ancak esas merak edilen soru hep aynıydı: bu genetik yatkınlık, kişilerin egzersiz ve diyetle kilo verme çabalarını da zorlaştırıyor mu?

2024 yılında yayımlanan ve 30 ayrı çalışmadan toplam 46.976 katılımcının verisini bir araya getiren geniş çaplı bir meta-analiz, tam da bu soruyu cevaplamayı hedefledi. Araştırmacılar, fazla kilolu ve obez yetişkinlerde FTO genotipinin, egzersiz eğitimi ve diyet temelli müdahalelere verilen kilo verme yanıtını nasıl etkilediğini karşılaştırdı. Çıkan tablo, genetik yatkınlığın kaderi belirlemediğini, ama bazı bireylerin aynı müdahaleden farklı ölçülerde fayda görebileceğini ortaya koydu.

Akdeniz Tipi Diyetler Fark Yaratıyor

Konuyu ayrıca aydınlatan bir sistematik derleme, 27 farklı popülasyondan 167 çalışmayı tarayarak gen-diyet etkileşimlerini değerlendirdi. Bulgularına göre; tam tahıl, sebze ve meyve ağırlıklı, toplam yağ ve doymuş yağ oranı düşük beslenme düzenleri -Akdeniz ve DASH tipi diyetler gibi- özellikle FTO risk alleli taşıyan bireylerde obezite riskini azaltmada belirgin şekilde etkili bulundu. Başka bir deyişle, genetik risk skoru yüksek olan kişiler, sağlıklı beslenme düzenlerinden risk skoru düşük olanlara göre daha fazla fayda görebiliyor.

Bu bulgu, daha önceki bağımsız çalışmalarla da uyumlu. Yedi Avrupa kohortunu kapsayan bir araştırma, sebze, meyve ve tam tahıl ağırlıklı beslenmeye uyumun, FTO rs9939609 varyantı ile obezite arasındaki ilişkiyi belirgin şekilde zayıflattığını gösterdi. Üç yıl süren bir müdahale çalışmasında ise Akdeniz diyetinin, aynı varyant ile kilo değişimi arasındaki ilişkiyi değiştirdiği gözlemlendi.

Egzersiz Devreye Girince Ne Değişiyor?

46.976 kişilik meta-analizin bir diğer önemli katkısı, egzersizin bu tabloya nasıl dahil olduğunu netleştirmesiydi. Dört haftalık hipokalorik diyet uygulanan düzenli egzersiz yapan bir grup üzerinde yapılan daha küçük ölçekli bir çalışmada, belirli FTO varyantlarını taşımayan bireylerin, risk alleli homozigot taşıyıcılara kıyasla yağ kütlesinde üç kat daha fazla kayıp yaşadığı bulundu. Bu da FTO genotipinin sadece "ne kadar kilo alırsınız" değil, aynı zamanda "müdahaleye ne kadar hızlı yanıt verirsiniz" sorusunu da etkileyebileceğini düşündürüyor.

Yine de araştırmacılar bu alandaki bulguların hala tutarlılık sorunu taşıdığını vurguluyor. Bazı çalışmalar FTO genotipinin egzersize yanıtı anlamlı şekilde etkilediğini bulurken, diğerleri hiçbir fark saptamadı. Bu tutarsızlık, çalışmalar arasındaki farklı müdahale süreleri, ölçüm yöntemleri ve popülasyon özellikleriyle açıklanabiliyor; alanın henüz olgunlaşma sürecinde olduğunu gösteriyor.

Sonuç: Genetik Yatkınlık, Kader Değil

Bir araya getirildiğinde bu çalışmaların verdiği mesaj net: FTO geninin risk varyantlarını taşımak obezite olasılığını artırsa da, bu bir kesinlik anlamına gelmiyor. Tam aksine, mevcut kanıtlar risk alleli taşıyan bireylerin, tam tahıl ve sebze ağırlıklı düşük yağlı beslenme düzenlerinden ve düzenli egzersizden, genetik riski düşük bireylere kıyasla en az eşit, hatta bazı bulgulara göre daha fazla fayda görebileceğini düşündürüyor. Genetik yapınızı değiştiremezsiniz, ama beslenme ve yaşam tarzı seçimleriniz o genin nasıl ifade bulacağını şekillendirmeye devam ediyor.

FTO geni ve beslenmeyle ilişkisi hakkında daha fazla bilgi almak için Gen Rehberi'ndeki FTO sayfamızı inceleyebilir, bu profile uygun hazırlanmış Mercimekli Bulgur Pilavı tarifimize göz atabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez. Kilo yönetimi ve beslenme düzeninizle ilgili kararları bir sağlık profesyoneline danışarak alın.

Kaynakça:
Rahimi, M.R., Symonds, M.E. “Effect of FTO genotype on exercise training and diet-induced weight loss in overweight and obese adults: a systematic review and meta-analysis.” Critical Reviews in Food Science and Nutrition (2024).
DOI: 10.1080/10408398.2024.2382346

Tan, P.Y., Moore, J.B., Bai, L., Tang, G.Y., Gong, Y.Y. “In the context of the triple burden of malnutrition: A systematic review of gene-diet interactions and nutritional status.” Critical Reviews in Food Science and Nutrition 64(11) (2024).
DOI: 10.1080/10408398.2022.2131727